ZAKONET E VJETRA VAZHDOJNË TË NDOTIN AJRIN

       E VËRTETA PAS DJEGIES SË KASHTËS

Një numër i madh i ndotësve toksikë lëshohen në atmosferën tonë për shkak të djegies së hapur të lëvozhgave

Zjarri, tymi, ajri i ndotur, rreziqe serioze për shëndetin dhe jetën e njerëzve. Çdo vit shohim të njëjtën pamje në rajonin e Koçanit kur mbaron korrja e orizit dhe fillon periudha e djegies së kashtës dhe mbetjeve bujqësore. Kjo djegie çliron një numër të madh ndotësish në ajrin që thithim, duke shkaktuar sëmundje të ndryshme dhe duke paraqitur një rrezik të madh për shëndetin tonë. Gjithashtu, me këto “praktika” ekziston rreziku që zjarri të përhapet dhe të shkaktojë dëme shumë më të mëdha, duke vënë në rrezik jetën e njerëzve.

Rreziku i përhapjes së zjarrit është i lartë dhe dëmi do të jetë i pakthyeshëm nëse këto zjarre përhapen të pakontrolluara. Atëherë do të përballeshim me zjarre të përmasave të mëdha dhe ndotje të lartë.

Njësia Territoriale Kundër Zjarreve Koçani deri më 28.12.2023 ka ndërhyrë 212 herë në zjarr në ambient të hapur. Sipas komandantit Dragan Apostolov, problemi është i madh sepse qyteti është lënë në mëshirë të të gjitha kapaciteteve në dispozicion të NTKZ-së që synojnë shuarjen e zjarreve në ambient të hapur.

“Çdo vit apelojmë që fermerët të jenë të ndërgjegjshëm dhe të mos i djegin mbetjet bujqësore. Nuk është e dobishme për ta dhe për ne. Sa më pak të digjen, aq më pak punë do të kemi dhe kështu nuk do të rrezikohen fshatra të tëra. Por apelojmë edhe te qytetarët nëse vërejnë zjarr në ambient ​​të hapur sa më shpejt të lajmërojnë në numrin 193 ose 112”, është i vendosur Apostolov.

Por sa të dëmshme janë këto praktika tradicionale për ajrin që thith popullata Koçan?

AQI (AirQualityIndex) ka publikuar një artikull shkencor më 05.02.2019 me titull “Efektet negative të djegies së kashtës në mjedisin tonë” (origj. The Adverse Effects of Stubble Burning on our Environment) duke iu referuar dëmeve të shkaktuara nga këto akte si mënyra më të lehta për të hequr qafe kashtën në Indi, ku 50% e popullsisë punon në kultivimin e produkteve bujqësore.

Artikulli pretendon se “Studiuesit kanë treguar se djegia e mbetjeve të biomasës bujqësore ose djegia e kashtës përbën një rrezik të madh për shëndetin. Kjo jo vetëm që ndikon në nivelet e karbonit organik në tokë, por gjithashtu prodhon një sasi të pakontrollueshme tymi të dëmshëm që shkakton ndotjen e ajrit në afërsi të menjëhershme.” . Një numër i madh ndotësish toksikë lëshohen në atmosferën tonë për shkak të djegies së hapur të lëvozhgës. Këto ndotës përmbajnë gjithashtu gazra të dëmshëm si metani, monoksidi i karbonit, komponime organike të paqëndrueshme dhe hidrokarbure aromatike policiklike kancerogjene. Këto gazra toksik ose krijojnë një re hiri ose formohen në smog për shkak të sasisë së shtuar të tymit të pranishëm në atmosferë në qytetet përreth duke shkatërruar plotësisht indeksin e cilësisë së ajrit dhe duke u bërë shkak i problemeve të shumta shëndetësore”, shkruan  AirQualityIndex.

Profesori universitar në Fakultetin e Bujqësisë në Universitetin “Goce Dellçev”, Ljupço Mihailov, thotë se fermerët e kanë të vështirë të pranojnë teknologjitë e reja dhe vazhdojnë të djegin kashtë, por me mendimin se nuk është pa arsye.

-Një nga arsyet është se nuk kanë makineritë e duhura ngjitëse, makineritë e duhura tërheqëse dhe traktorë, dhe kanë pak të tillë, sepse para së gjithash janë të shtrenjta dhe për të aplikuar për çdo teknologji të re nevojiten pajisje specifike për atë punë, gjë që fatkeqësisht një pjesë e madhe e fermerëve nuk e kanë, thotë Mihailov.

Sipas tij, një arsye tjetër është se nuk pranojnë të largohen nga zakoni i vjetër i djegies së kashtës, dhe këtu kanë mungesë të pajisjeve përkatëse.

– Nëse fermerët do të kishin autokombajna me helikopterë që do të copëtonin masën e korrur nga kashta në grurë, nuk do të kishte problem që ta lëronin dhe të merrnin lëndë organike të lirë, d.m.th përmirësim falas i lëndës organike, plehërim falas i tokës. Që të mos kenë zgjidhje tjetër veçse ta djegin atë kashtë, sepse nëse nuk e djegin do t’u llogaritet në punimin bazë dhe plotësues, kur të përgatisin sipërfaqet për mbjellje, thotë Mihailov.

Ministria e Bujqësisë, Pylltarisë dhe Menaxhimit të Ujërave (MBPMU]) thotë se çdo vit publikojnë thirrje ku fermerët kanë mundësi të deklarojnë kërkesat dhe nevojat e tyre dhe të gjejnë zgjidhje të përbashkëta. Ministria e Bujqësisë ka reaguar disa herë për tejkalimin e këtij problemi, me subvencione dhe ndarjen e makinerive me të cilat fermerët do të përpunojnë tokën pa djegur kashtë. Por ne ende nuk e dimë se çfarë po ndodh me këto subvencione dhe nëse këto zgjidhje janë zbatuar në mënyrë korrekte për të marrë ndonjë rezultat. Ministria thotë se janë të gatshëm të reagojnë dhe investojnë në çdo kohë për këtë çështje.

 Por ku qëndron problemi në këtë rast? Pse ende nuk është zgjidhur problemi? A është vërtet një problem i madh për fermerët që të punojnë me teknologjinë e re dhe a u mungojnë makineritë apo e bëjnë këtë thjesht si zgjidhjen më të lehtë të menjëhershme të problemit të tyre? Nga ana tjetër, a duhet të angazhohen institucionet bashkërisht duke vendosur masa më rigoroze dhe përfundimisht t’i japin zgjidhje një prej ndotësve më të mëdhenj të ajrit?

Iniciativa për zgjidhjen e këtij problemi kanë ardhur edhe nga Shoqata Qytetare “Bordi për jetë të shëndetshme” – Koçan. Nga atje, çdo vit ata paraqesin iniciativa për t’i dhënë fund djegies së kashtës dhe ndotjes së ajrit. Kryetari i Shoqatës së qytetarëve “Komiteti për jetë të shëndoshë” Zoran Todorov thotë se kanë katër strategji që mund të japin rezultat.

“Ne si Bord për Jetë të Shëndetshme – Koçani kemi propozuar katër strategji për zgjidhjen e kashtës së orizit.

1. Ndërtimi i një biocentrali që do të përdorë kashtën dhe lëvoren e orizit dhe mbetje të tjera nga tokat bujqësore.

2. Prerëse e korrësve të reja që do ta kthejë kashtën në pluhur dhe për dy muaj do të bëhet plehër.

3. Grumbullimi i kashtës dhe dërgimi i saj në stacionin e pastrimit në Mojanci për t’u përpunuar dhe bërë plehra.

4. Spërkatja me ]azot dhe flora e plotë do të bëjë mbeturina për vitin e ardhshëm.

“Propozimi i parë është më i pranueshëm, kurse i fundit më i shtrenjti”, thonë nga Bordi për Jetë të Shëndetshme – Koçan. Pavarësisht të gjitha përpjekjeve që këto praktika të mbeten në histori, fermerët u qëndrojnë besnikë zakoneve të vjetra dhe zgjedhin djegien e sigurt të kashtës.

Djegia e kashtës është një ves i vjetër, por edhe i keq i fermerëve, janë dakord edhe ata vetë por edhe komuniteti shkencor. Nënkryetari i Shoqatës së Fermerëve, Goce Sarafimov, thotë se ka kohë që kanë pasur një ide dhe e kanë prezantuar para institucioneve kompetente se si të digjet kashta, sepse fermerët dhe prodhuesit e orizit nga rajoni i Bregallnicës besojnë se në në këtë mënyrë ata mbrojnë të korrat e tyre nga sëmundjet për sezonin e ardhshëm.

– Ne e kemi këtë ide prej kohësh, po kërkojmë nga Ministria e Bujqësisë, Pylltarisë dhe Menaxhimi i ujrave të na e miratojë ose nëpërmjet shërbimeve të tjera të na lejojë të djegim kashta pas korrjes së grurit dhe orizit, por duhet të kontrollohet, në atë mënyrë që ne të raportojmë në Shërbimet e Zjarrfikësve dhe përveç kësaj kemi të gjitha cisternat tona, traktorë me të cilët do ta siguronim atë hapësirë. Pra duam që të raportohet dhe kontrollohet dhe të paguhet angazhimi i zjarrfikësve”, thotë Sarafimov.

Ai beson se nga kjo zgjidhje do të përfitojnë fermerët, por edhe të gjitha institucionet, të cilat pas zjarreve të tilla dalin në terren dhe merren me zjarret.

– Në këtë mënyrë do të shpëtojmë nga disa sëmundje që paraqiten tek mbjellat, këtë vit u shfaqën disa sëmundje të reja, thotë Sarafimov. Fermerët nga Koçani këtë vit u përballën me një problem të ri me orizin, pra një sëmundje që preku dhe përgjysmoi prodhimin e orizit. Siç thonë fermerët, nuk kanë mundësi të blejnë korrës apo makineri të reja që do të përpunojnë kashtën. Prandaj përdoret një nga mënyrat më të vjetra dhe sipas tyre më të mira për të përgatitur sërish tokën për mbjellje sezonin e ardhshëm…

Por problemi mbetet i pazgjidhur. Ministria e Bujqësisë, Pylltarisë dhe Administrimit të Ujërave thotë se janë të gatshme t’i zgjidhin këto probleme së bashku me fermerët dhe se këto zgjidhje mund të bëhen me buxhetin e ministrisë për vitin 2024.

Autorë: Asdren Çeliku; Laura Stojanova; Mateja Milloshevska

Fotografia: Asdren Çeliku; Laura Stojanova

Kjo storje tematike është përgatitur nga Shoqata e Gazetarëve të Maqedonisë, dhe në kuadër të projektit “Trajtimi i ndotjes së ajrit” i implementuar nga Programi i Kombeve të Bashkuara për Zhvillim (UNDP) në partneritet me Ministrinë e Mjedisit dhe Planifikimit Hapësinor dhe komunat e Kavadarit, Kumanovës, Gostivarit, Strugës dhe Strumicës. Ky projekt është pjesë e Kornizës së Programit të UNDP-së, financuar nga Suedia. Pikëpamjet e shprehura në këtë artikull janë të autorëve dhe nuk pasqyrojnë domosdoshmërisht pikëpamjet e UNDP-së, Suedisë si donatore dhe partnerëve të tjerë në projekt.