TYMI, VRASËS I HESHTUR I MANASTIRASVE

Oxhaqet nga familjet konkurrojnë seriozisht me ndotjen nga KME. Një e treta e Manastirit ngrohet me dru. Me rritjen e përqendrimit të grimcave PM, rritet edhe numri i fëmijëve me probleme të frymëmarrjes. Gjatë sezonit të ngrohjes, në tremujorin e katërt të vitit numërohen mbi 9000 fëmijë me sëmundje respiratore jo specifike.

Dhjetor 2023 – Manastiri është mbuluar nën një kapelë mjegulle, ndërsa dielli dhe ajri i pastër po shkëlqejnë në Pelister. Mbi 80 mijë banorë thithin ajër plot grimca me diametër më të vogël se 10 mikrometra (PM 10), një nga shkaktarët më të shpeshtë të infeksioneve të rrugëve të frymëmarrjes, që në ditë të caktuara arrinin deri në trefishin e vlerës së lejuar. Sipas faqes zyrtare të Ministrisë së Mjedisit, kufiri mesatar ditor është deri në 50 mikrometra për metër kub dhe më 19 dhjetor vlerat arritën në 147. Në të njëjtën ditë, sistemi i monitorimit shtetëror jep të dhëna se përqendrimi i grimcave edhe më të rrezikshme PM 2.5 që depërtojnë deri në alveolat e mushkërive, është 143 mikrogramë për metër kub, pra pesë deri në gjashtë herë më shumë se sa lejohet (25 mikrogramë për metër kub).

Gjysma e muajit dhjetor ka përqendrime të pluhurit të imët mbi nivelin e lejuar. Gjatë vitit 2023 u regjistruan 50 ditë tejkalim të përqendrimeve mesatare ditore të grimcave PM10, ndonëse lejohen 35. Ky ndotës vjen nga disa burime, duke përfshirë edhe oxhaqet nga stufat me dru. Kapaku i mjegullës që qëndron mesatarisht 6 deri në 7 ditë në dhjetor nuk lejon që ajri të pastrohet. Një pjesë e oxhaqeve janë bërë jashtë standardeve, ndaj tymosin në oborre dhe në afërsi të dritareve të fqinjëve.

Një e treta e amvisërive në Manastir ngrohen me dru

Më shumë se një e treta e amvisërive në Manastir, gjegjësisht 12.874 nga 30.154, ngrohen me ngrohje qendrore dhe dru, qymyr, naftë dhe lëndë djegëse të tjera, njofton Enti i Statistikave, sipas regjistrimit të vitit 2021. Prej tyre, rreth 10.371 amvisëri ngrohen me soba dhe 2.211 me ngrohje qendrore me dru. Në qytet ka 12 familje që kanë furra dhe 9 sisteme avulli me qymyr.  16 amvisëri ngrohen me soba me naftë dhe 162 amvisëri me ngrohje qendrore me naftë, 91 familje ngrohen me soba dhe avull me lëndë djegëse të tjera që nuk janë të specifikuara, gjë që ngre dyshime për djegien e mbeturinave.

“Kemi 9 vite që ngrohemi me dru, sepse mendojmë se kështu është më lirë. Ne nuk jemi në gjendje financiarisht të instalojmë një sistem tjetër ngrohjeje, për shembull pelet ose pompa ngrohjeje me ajër-ujë, sepse ato janë më të shtrenjta, megjithëse janë më të lira më vonë në mirëmbajtjen e vazhdueshme. Çfarë duhet të bëjmë kur nuk kemi mundësi të paguajmë në fillim për sisteme të tilla. Në dimër në Manastir ndotja është jashtëzakonisht e madhe, ndihemi fajtorë për shëndetin kolektiv, por duhet të mbijetojmë”, thotë Gjorgi Gjorgievski (64), pensionist nga Manastiri.

Valentin Gruevski, drejtor i “Pyjeve Kombëtare” thotë: “Manastiri është qytet që në vit konsumon 20.000 deri në 25.000 metra kub dru zjarri, varësisht nga kushtet atmosferike.

“Tendenca në periudhën e fundit në nivel shtetëror është që të ulet konsumi i drurit dhe për këtë ka shumë faktorë. “Subvencione për kondicionerë, pelet të lirë, burime të tjera moderne të ngrohjes dhe mënyrë të jetesës”, thekson Gruevski.

Ai thekson se “Pyjet Kombëtare”, përveç prerjes së druve të zjarrit, kujdeset edhe për pyllëzimin, kështu që këtë vit janë pyllëzuar mbi 1.200.000 fidanë, prodhim i saj.

“Sa ndot druri apo nëse ndot më pak se burimet tjera, “Pyjet Kombëtare” nuk kanë të dhëna zyrtare dhe nuk do të spekuloja në këtë moment”, thekson Gruevski.

Në vitin 2022, përmes Shoqatës, 1600 pensionistë kanë blerë 10.000 metra kub dru zjarri. Nga frika e krizës energjetike ata që ngroheshin me rrymë blenë edhe dru. Në vitin 2023, 1400 pensionistë blenë 6000 metër kub dru zjarri.

Problemi është se më së shumti përdoret druri i lagësht, tregoi hulumtimi i Shoqatës Gjeografike Rajonale “Gjeosfera” nga Manastiri.

“Lagështia e shtuar në dru zjarri lëshon përqendrime 3-4 herë më të larta të grimcave PM sesa druri i thatë me lagështi nën 20%. Askush në vend nuk e di se me çfarë lagështie shpërndahen drutë e zjarrit. NP “Pyjet Kombëtare” nuk ka asnjë detyrim ligjor për të matur lagështinë në dru zjarri, gjë që lë dyshime të arsyeshme se drutë e zjarrit të lagësht po shpërndahen tek konsumatorët final. Si organizatë kemi e propozuar në programin e Planit Lokal të Veprimit në Mjedis të Komunës së Manastirit deri në vitin 2030 që t’i dërgohet një kërkesë ‘Pyjeve Kombëtare’ për shpërndarjen e druve të thatë me lagështi nën 20% dhe të formohet një ekip nga komuna, i cili me thirrjen e qytetarëve do të matë lagështinë e druve të zjarrit me instrumente”, tha profesori i gjeografisë Mite Ristov, kryetar i “Gjeosferës” Manastir.

Në tremujorin e katërt të vitit mbi 5000 fëmijë parashkollorë me sëmundje të frymëmarrjes

Qendra e Shëndetit Publik Manastir monitoron sëmundjet jospecifike të frymëmarrjes tek fëmijët parashkollorë deri në 6 vjeç dhe fëmijët e shkollës nga 7 deri në 14 vjeç. Në Vlerësimin e publikuar për rrezikun nga ajri i ndotur dhe ndikimin e tij në shëndetin e popullatës në vitin 2021, numri më i lartë i pacientëve është në tremujorin e katërt, gjatë sezonit të ngrohjes. Rreth 5522 fëmijë të sëmurë të moshës parashkollore dhe 3637 të moshës shkollore. Kjo do të thotë mesatarisht 61 fëmijë të vegjël të sëmurë në ditë në këta tre muaj, ose 40 fëmijë të moshës shkollore. Në tremujorin e tretë, që përfshin muajt e verës, janë 4170 pacientë të moshës parashkollore dhe 2650 pacientë në moshë shkollore. Këto nuk janë raste me Covid.  

“Vitet e fundit, ndotja e ajrit, e cila është një problem global që ka pasoja të mëdha në shëndetin e njeriut, është bërë gjithnjë e më e theksuar. Sistemi i frymëmarrjes është më i prekuri, por ndotja e ajrit ka një efekt të dëmshëm edhe në sistemin kardiovaskular dhe nervor, ose mund të thuhet se nuk kursehet asnjë organ apo sistem i trupit të njeriut. Themi se ajri i ndotur nuk njeh kufij dhe kjo është veçanërisht e vërtetë për grimcat më të vogla se 10 mikrometra që depërtojnë lehtësisht në qarkullimin e gjakut dhe prej andej në çdo qelizë të trupit të njeriut”, thotë mjekja e familjes Javorka Rome.

Mjekia thekson se sëmundjet e sistemit të frymëmarrjes janë më të përhapura në muajt e vjeshtës dhe dimrit kur ndotja e ajrit është më e madhe dhe më e theksuar.

“Ndotja e ajrit rrit mundësinë e kancerit të mushkërive dhe vdekshmërinë e pacientëve me kancer të mushkërive. Alergjitë, të cilat dikur ishin si polen sezonal, tani janë gjatë gjithë vitit, që sigurisht është pasojë e ndotjes së ajrit”, thekson Roma.

Sipas Raportit për shëndetin e popullatës në Maqedoni për vitin 2021 të Institutit për Shëndet Publik, paraqitja dhe përkeqësimi i astmës, sëmundjeve kronike të mushkërive dhe kancerit të mushkërive, infarktit të miokardit, insuficiencës së zemrës dhe paraqitjes së goditjeve në tru dhe rritjes së vdekshmërisë nga të njëjtat sëmundje, dhe në përgjithësi rritja e vdekshmërisë së përgjithshme, janë rezultatet më të zakonshme shëndetësore që vijnë nga ekspozimi afatgjatë ndaj ajrit të ndotur me grimcat PM.

Shpëtimi në klimat me inverter, ngrohtore dhe gazifikimi

Edhe pse situata e ndotjes së ajrit është jashtëzakonisht e keqe, ka pasur disa përmirësime me përdorimin e shpeshtë të kondicionerëve inverter në procesin e ngrohjes së shtëpisë gjatë viteve të fundit. Në vitin 2015, kur nuk kishte subvencione të këtij lloji, tejkalimet vjetore me grimca PM 10 ishin 141 ditë, ndërsa vitin e kaluar 50, sipas të dhënave të stacionit “Bitola 2” në qendër të qytetit.

Në Manastir tashmë po zbatohen zgjidhje për tejkalimin e një pjese të situatës së ndotjes, proceset kanë filluar, afatet janë përcaktuar, mjetet janë siguruar. Një nga zgjidhjet është ndërtimi i një tubi ngrohjeje në qytet.

Kompania shtetërore ELEM e ka formuar SHA “Toplifikacija” e cila është duke punuar në realizimin e projektit, ndërsa instalimi i cili parasheh sjelljen e ujit të ngrohtë nga KME “Bitola” në qytetin e Manastirit është në fazë të avancuar.

“Në këtë fazë projekti parashikon bashkimin e 35 institucioneve publike, shkollave, ndërmarrjeve publike, gjykatave. Përgjatë trasesë, pikat e lidhjes i lëmë për momentin kur të ndodhë degëzimi i rrjetit, prej andej do të merren ekstrakte sipas nevojave të objekteve që do të lidhen. Në atë fazë të dytë do të ndërlidhen kaldajat e objekteve të mëdha banesore, këto janë tetë kaldajat në objektet e ish-Ngrohtores së Manastirit që mbulojnë nga 2500 deri në 3000 amvisëri”, tha Goran Kozarov, kryetar i SHA “Toplifika”.

Përfitimet janë financiare dhe mjedisore. “Me fillimin e punës së ngrohjes do të eliminohen ndotësit më të mëdhenj të qytetit”, beson Kozarov.

Këtu lind pyetja, çfarë ndodh me ndërtesat individuale të banimit ku tubi i ngrohjes nuk do të arrijë dot. Kozarov përmend se ato objekte do të mbulohen nga rrjeti i gazsjellësit që po ndërtohet paralelisht me ngrohjen, ndërsa nënstacioni kryesor i shpërndarjes së gazit ka arritur deri në qytetin e Manastirit.

Këtu lind pyetja, çfarë ndodh me ndërtesat individuale të banimit ku tubi i ngrohjes nuk do të arrijë dot. Kozarov përmend se ato objekte do të mbulohen nga rrjeti i gazsjellësit që po ndërtohet paralelisht me ngrohjen, ndërsa nënstacioni kryesor i shpërndarjes së gazit ka arritur deri në qytetin e Manastirit.

Mijëra euro janë paguar si subvencione për kondicionerë

Komuna e Manastirit përmes subvencioneve stimulon banorët e Manastirit që të përdorin burimet e ripërtëritshme të energjisë për ngrohjen e shtëpive të tyre. Parashikon rimbursim të një pjese të parave të shpenzuara për blerjen e sobave me pelet dhe kondicionerëve inverter. Nga viti 2017 deri në vitin 2019 ka dhënë 8.088.000 denarë (131.512 euro) për soba me pelet, 5 milionë denarë (81.300 vera) për kondicionerë, ndërsa në vitin 2019 Qeveria ka subvencionuar blerjen e 2.683 kondicionerëve me inverter me efikasitet të lartë për 155.000 000 denarë (2,5 milion). Gjithashtu, në vitin 2021 dhe 2023, komuna ka paguar edhe 5,8 milionë denarë (94.000 euro) subvencione për blerjen e kondicionerëve. Gjithashtu janë parashikuar masa të shumta afatshkurtra. Të gjitha përpjekjet duhet të vazhdojnë në vazhdimësi në mënyrë që sa më shumë manastiras të heqin dorë nga sobat me dru dhe kështu tymi të ndalojë së mbytur dhe vrarë ata.

Ekipi i autorëve: Gordana Ivanovska Gravçeva, Aneta Bllazhevska ,Zhaneta Zdravkovska

Foto: Aneta Bllazhevska ,Zhaneta Zdravkovska

Kjo storje tematike është përgatitur nga Shoqata e Gazetarëve të Maqedonisë, dhe në kuadër të projektit “Trajtimi i ndotjes së ajrit” i implementuar nga Programi i Kombeve të Bashkuara për Zhvillim (UNDP) në partneritet me Ministrinë e Mjedisit dhe Planifikimit Hapësinor dhe komunat e Kavadarit, Kumanovës, Gostivarit, Strugës dhe Strumicës. Ky projekt është pjesë e Kornizës së Programit të UNDP-së, financuar nga Suedia. Pikëpamjet e shprehura në këtë artikull janë të autorëve dhe nuk pasqyrojnë domosdoshmërisht pikëpamjet e UNDP-së, Suedisë si donatore dhe partnerëve të tjerë në projekt.