PUSHTETI PA MASA KONKRETE PËR AMVISËRITË

DRURI PËR NGROHJE ËSHTË NDOTËSI MË I MADH

•  Familjet kanë ndikimin më të madh në ndotjen e ajrit, sipas të dhënave nga organizatat joqeveritare dhe institucionet. Druri për ngrohje dhe gjithçka që digjet në soba (druri i trajtuar me ngjyra dhe llak, panaire etj.) është ndotësi kryesor i ajrit gjatë muajve të dimrit.

•  Për Kumanovën është konfirmuar se djegia e biomasës ka pjesën më të madhe në ndotjen e ajrit. Banorët janë të detyruar të thithin pjesëza dhe gazra toksikë, si metale të rënda, dioxina, furane dhe përbërës të tjerë jashtëzakonisht kancerogjenë. Po ashtu, sipas sektorit të organizatave joqeveritare, situata është e ngjashme në kryeqytetin Shkup.

•  Për Kriva Pallankën nuk ka të dhëna, pasi nuk ka stacion matës, dhe pothuajse 80 përqind e familjeve ngrohen me dru.

Në Kumanovë “është e vështirë të merret frymë” gjatë sezonit të ngrohjes

Kumanova ishte një nga pesë komunat që monitoruan cilësinë e ajrit. Rezultatet nga laboratori i Universitetit të Shtipit tregojnë se “është e vështirë të merret frymë” kryesisht në muajt dhjetor dhe janar.

– Erë e çuditshme në orët e pasdites, e padurueshme, thotë një banore e Kumanovës, e cila ka ndaluar të ecë për shkak të kësaj arsyeje që nga dhjetori.

Profesoresha Afrodita Zendelska nga Fakulteti i Shkencave Natyrale dhe Teknike në Universitetin “Goce Dellçev” në Shtip thotë se burimi më i madh i ndotjes është djegia e biomasës.

– Sezonalisht, ka pjesëmarrjen më të madhe proporcionale nga të gjithë burimet e identifikuara në Kumanovë. Gjatë sezonit të ngrohjes, përdoret druri për ngrohje, përveçse në shtëpi, edhe në objektet shërbyese, prodhuese për ngrohje ose prodhim të energjisë termike për proceset e tyre teknologjike, dhe mund të kontribuojë deri në 60 përqind të masës totale të grimcave. Ky është ndoshta shkaku kryesor i episodeve të ndotjes ekstreme të ajrit, thotë profesoresha Zendelska.

Sipas Zendelskës, në dhjetor dhe janar, koncentrimi mesatar i burimit është 37,7 dhe 38,0 µg/m3, që do të thotë se në këto muaj burimi e kalon vlerën kufitare vjetore prej 25 µg/m3 me rreth 50 përqind. Edhe stacioni matës i Ministrisë së Mjedisit Jetësor  ka konfirmuar se vlerat kufitare janë rritur me fillimin e sezonit të ngrohjes. Nga pushteti lokal i Kumanovës thonë se kanë dokumente strategjike për reduktimin e ndotjes së ajrit.

– Kemi masa kyçe për zvogëlimin e ndotjes së ajrit, pyllëzimin, gazifikimin, instalimin e paneleve fotovoltaikë, futjen e transportit ndërurban, si dhe masa afatshkurtra si aerosolizimi. Presim edhe të tjera që qytetarët do t’i vendosin në sesionet e forumit që tashmë kanë filluar, deklaroi Aleksandra Protiç nga Departamenti i Mjedisit. “Pa stacion matës, nuk ka ndotje ajri”
Kriva Palanka nuk ka laborator, as stacion matës për monitorimin e cilësisë së ajrit.

– Sipas vlerësimeve jozyrtare, 80 përqind e familjeve në Krivë Palankë dhe rrethinë, gjatë sezonit të ngrohjes, ngrohen me dru, por deri tani nuk ka pasur ankesa për ndotje të mundshme nga ky lloj ngrohjeje, thotë Zoran Pavlovski, inspektor për mjedisin në pushtetin lokal. Pozita gjeografike shkon në favor të shëndetit të banorëve, por duket se shtëpitë e tyre nuk janë krejtësisht zona të sigurta kur bëhet fjalë për substanca të dëmshme.

Është një mit që druri për ngrohje nuk ndot

Sipas profesoreshës Zendelska, ideja se në të kaluarën, kur ngrohja bëhej me dru se nuk kishte ndotje të madhe të ajrit, është një mit me një prirje nostalgjike, dhe ndonjëherë një arsye tjetër fitimprurëse, që është shumë e rrezikshme për të gjithë ne.
– Njerëzit besojnë se, pasi druri është një material natyral, tymi nga druri nuk mund të jetë kaq i dëmshëm. Por, siç ndodh me shumë materiale natyrore të tjera, nuk do të thotë që djegia e tyre ose përdorimi i tyre për qëllime të tjera është i sigurt për shëndetin, shpjegon ajo.

Sipas Zendelskës, të paktën 28 substanca ndotëse të pranishme në tymin e djegies së drurit, si p.sh. hidrokarburet poli-aromatike (PAH) dhe përbërësit e cianidit, janë të konfirmuara si toksike. Madje, 14 prej tyre janë të përkufizuara si përbërës kancerogjenë, ndërsa 4 janë të përkufizuara si shumë kancerogjenë. 

Organizatat joqeveritare alarmojnë – më shumë se gjysma e familjeve ngrohen me dru

Organizatat joqeveritare thonë se në këtë vend, deri në 60% e familjeve ngrohen me dru. Ngrohja me dru në familje është burimi më i madh i ndotjes së ajrit në Shkup, duke përbërë të paktën 30% të emisioneve totale të pjesëzave toksike. Kërkimet e kryera nga UNDP, për shembull, në 5,044 familje treguan se vetëm 21% e familjeve janë të lidhura me sistemin e ngrohjes qendrore, ndërsa deri në 45% e familjeve ngrohen me dru në shtëpitë e tyre.

Nga “O2” theksojnë se gjatë ditëve të ngrohjes, përdorimi i drurit për ngrohje ka një ndikim prej rreth 60% në ndotjen e ajrit.

– Sipas një studimi mbi pjesëmarrjen e burimeve të ndryshme në ndotjen me PM2.5 nga laboratori AMBIKON i Universitetit “Goce Dellçev” në Shkup, gjatë periudhës nga 29.10.2020 deri më 04.12.2021, në Karposh dhe Novo Lisiçe, gjatë sezonit të ngrohjes, kur ndotja është më e lartë, ngrohja me dru dhe produkte druri ka pjesëmarrjen më të madhe, nga 30% deri në 60%, varësisht nga muaji, dhe në muajt dimërorë, kur është më ftohtë, mund të arrijë deri në 50-60%, thonë ata.

Sipas regjistrimit të fundit, nga 598,632 familje në vend, 312,337 kanë deklaruar se ngrohen me dru, nga të cilat 148,919 në zona urbane, theksojnë organizatat joqeveritare.

Po ashtu, Gorjan Jovanovski, aktivist ekologjik nga organizata joqeveritare “Qyteti i Gjelbër Human”, thotë se çdo material që digjet ka një efekt negativ në ndotjen e ajrit dhe shton se rreth gjysma e familjeve në vend ngrohen me dru, veçanërisht në zona ku nuk ka ngrohje qendrore. Në Shkup, rreth 55,000 familje ngrohen me dru, thotë ai.

Nga “O2” mendojnë se për disa familje masa e përshtatshme do të ishte subvencionimi i pompave të ngrohjes dhe inverterëve, por gjithsesi, sipas tyre, qytetarët më të varfër do të vazhdojnë të ngrohen me dru si opsioni më i lirë për ta.

– Për këto familje, të gjitha opsionet e tjera të ngrohjes do të jenë shumë të shtrenjta. Zgjidhja për ta është subvencionimi i filtrave, thonë ata nga iniciativa “O2”.

Autoritetet me masa, por pa kompetenca konkrete

Nga Ministria e Mjedisit thonë se secila nga komunat ka plane për masa prioritare për reduktimin e emisioneve të dëmshme nga familjet. Këto masa financohen nga buxheti i komunave.

Në lidhje me subvencionet, përgjegjës për to do të jetë Ministria e Energjisë, Mineraleve dhe Burimeve Natyrore. Deri tani, Ministria e Ekonomisë ka zbatuar Programin për promovimin e burimeve të rinovueshme të energjisë dhe nxitjen e efikasitetit energjetik në familje përmes masave që lidhen me subvencionet për blerjen e sobave me peleti, instalimin e kolektorëve diellorë termikë, dritare PVC ose alumini, si dhe për blerjen dhe instalimin e paneleve fotovoltaikë për prodhimin e energjisë elektrike deri në 4 kW për konsum personal.

Ky lloj i masave është gjithashtu i përfshirë në planin kombëtar për cilësinë e ajrit që do të përgatitet deri në vitin 2025 dhe ka rëndësi për pesë vitet e ardhshme, shtojnë nga Ministria e Mjedisit. Ata konfirmojnë gjithashtu se inspektorët nuk mund të hyjnë në shtëpitë pa një urdhër gjyqësor dhe të kontrollojnë llojin e ngrohjes që përdorin familjet; kontrolli mund të bëhet vetëm pas një ankese, dhe vetëm me një urdhër gjyqësor dhe shoqërim nga policia.

Për zvogëlimin e emisioneve nga familjet, masa të tilla janë përcaktuar në planet për cilësinë e ajrit në nivel lokal dhe shpesh lidhen me rritjen e ndërgjegjësimit publik, pastrimin e oxhakëve dhe subvencionimin e zëvendësimit të mënyrës së ngrohjes.

Gjithashtu, nga Inspektorati Shtetëror i Mjedisit konfirmojnë se ata nuk kanë kompetenca për të kryer mbikëqyrje inspektuese.

– Monitorimi i ngrohjes me dru nuk ekziston. Asnjë shërbim inspektues nuk ka të drejtë të kryejë mbikëqyrje në shtëpi, apartamente dhe shtëpi pa një urdhër gjyqësor. Vetëm në oborre, nëse është dukshëm e dukshme që një individ po grumbullon mbetje, atëherë shërbimi inspektues nga komuna mund të kryejë mbikëqyrje në përputhje me Ligjin për menaxhimin e mbetjeve, thonë nga ISHAJ.

Qytetarët kërkojnë masa konkrete

Shëndeti i njerëzve është prekur nga ndotja e ajrit, dhe këtë e konfirmojnë edhe mjekët nga spitali i Kumanovës. Fëmijët dhe ata që vuajnë nga sëmundje kronike janë më të prekshëm.

Specialistja e mjekësisë interne, Nora Gospodinova-Nikollovska, theksoi se numri i pacientëve që kërkojnë ndihmë për shqetësime shëndetësore të shkaktuara nga ndotja e ajrit është rritur. Ata ankohen për vështirësi në frymëmarrje, dhimbje gjoksi dhe kollë të thatë, veçanërisht gjatë natës.

– Varësisht nga llojet e grimcave, pacientët ankohen për rinokonjuktivit kronik, inflamacion të sinusëve, alergji kronike, sëmundje obstruktive të mushkërive (COPD) dhe astmë, tha doktoresha Gospodinova-Nikollovska.

Qytetarët kërkojnë që autoritetet qendrore të miratojnë një strategji kombëtare dhe të sigurojnë një buxhet më të madh për zgjidhjen e problemit të ndotjes së ajrit, ndërsa autoritetet lokale duhet të zbatojnë dhe respektojnë masat.

Ndërkohë që pritet që autoritetet të ndërmarrin masa, është shumë e mundshme që qytetarët do të vazhdojnë të thithin ajër të ndotur. Sipas statistikave globale, disa qytete të Maqedonisë janë ndër dhjetë më të ndoturat në botë.

Autorët e tekstit: Aleksandra Maksimovska, Kristina Stojanovska, Maja Terziova, Fatime Fazliji.

Kjo storje tematike është përgatitur nga Shoqata e Gazetarëve të Maqedonisë, si pjesë e projektit “Përmirësimi i Drejtësisë Ekologjike në Maqedoninë e Veriut”, i cili implementohet nga Programi i Zhvillimit i Kombeve të Bashkuara (UNDP). Projekti mbështetet nga Programi Global i UNDP për Forcimin e Sundimit të Ligjit, të Drejtave të Njeriut, Drejtësisë dhe Sigurisë për Paqe dhe Zhvillim të Qëndrueshëm. Qëndrimet e shprehura në këtë storje tematike janë të autorëve dhe jo gjithmonë pasqyrojnë pikëpamjet e UNDP-së.