Zjarri që vitin e kaluar përfshiu malin Serta, i cili është një kufi natyror mes Maqedonisë Qendrore, respektivisht Tikveshisë, me Maqedoninë Lindore dhe Juglindore, dogji një sipërfaqe sa për 10.215 fusha futbolli. Në vitin 2024, 22,7% e popullsisë së rajonit të Shtipit kanë pasur probleme me sëmundje të rrugëve të sipërme respiratore.

Një sipërfaqe sa për 10.215 fusha futbolli u përpi nga zjarri që vitin e kaluar përfshiu malin Serta, një kufi natyror ndërmjet Maqedonisë Qendrore – Tikveshisë – dhe Maqedonisë Lindore e Juglindore. Vetëm për një muaj, këto zjarre shkatërruan 71.000 metra kub masë druri, sipas të dhënave zyrtare të Ndërmarrjes Publike “Pyjet Kombëtare”. Zëvendësdrejtori i kësaj ndërmarrjeje, Kire Mihajllov, i cili gjatë korrikut të kaluar ka qenë vazhdimisht në terren me të punësuarit, deklaron se katastrofa natyrore ka shkaktuar dëm të madh, që vlerësohet në mbi 500 milionë denarë.

Zjarret ndikojnë në ndryshimet klimatike

“Shifrat janë tronditëse, por dëmi ekologjik është shumë më i madh. Tërë mali Serta na iku nga të dyja anët. Nga ana e Shtipit bëmë betejë për të shpëtuar fshatrat Selcë dhe Dragoevë. Në total, në Serta janë përfshirë mbi 7.300 hektarë. Këtu përfshihet edhe poligoni i ARM-së (ushtrisë). Duke marrë parasysh që plani vjetor i degës sonë është 6.000 metra kub, mund të themi lirisht se vitin e kaluar nga ana e Shtipit janë djegur pesë etapa vjetore”, deklaroi Kire Mihajllov, zëvendësdrejtor i Ndërmarrjes Publike “Pyjet Kombëtare”.

Vojo Sokolovski, kryetar i Shoqatës së Pyjeve Private, thotë se pas zjarreve që ndodhën gjatë katër viteve të fundit, janë shembur tërësisht ekosisteme të tëra. Ai thekson se ajo që mund të thuhet me siguri është se është bërë një dëmtim i madh ndaj natyrës, sepse nuk është djegur vetëm pylli, por është ndikuar edhe ajri, toka dhe uji.

“Zjarret ndikojnë në ndryshimet klimatike dhe kemi dëme të dyfishta: nga njëra anë humbim vegjetacionin, masën e gjetheve, e cila merr pjesë në procesin e fotosintezës, dhe nga ana tjetër, në procesin e djegies çlirohet CO₂, i cili padyshim ndikon negativisht në klimë. Ajo që në përmasa globale mund ta themi me siguri është se zjarret kontribuojnë ndjeshëm në ndryshimet klimatike dhe ajo emetim i jashtëzakonshëm i CO₂ patjetër ka ndikim të keq në klimë”, deklaroi Sokolovski.

Ndotja e ajrit gjashtëfish mbi kufirin e lejuar

Zjarri në malin Serta, që më 18 korrik u afrua deri në tre kilometra nga fshati Sellcë, ishte arsyeja pse banorët e Shtipit për herë të parë u detyruan t’i mbyllin dritaret e shtëpive dhe, sipas rekomandimit të Shtabit të Krizës së Komunës së Shtipit, të mos dilnin nga shtëpitë e tyre. Era e fortë nga jugu që e përhapte zjarrin, shtyu edhe tymnajat drejt zonës urbane të qytetit. Në orët e pasdites dhe gjatë natës, “Qyteti nën Isar” u mbulua nga një mjegull e dendur tymi, grimca të djegura druri dhe bari fluturonin nëpër ajër dhe ndjehej një erë e padurueshme.

Të gjitha këto u regjistruan qartë nga stacioni matës i Universitetit “Goce Dellçev” në Shtip, i vendosur në qendër të qytetit. Shtipi për herë të parë gjatë verës përjetoi ndotje ekstreme të ajrit. Sipas profesorit universitar Dejan Mirakovski, kjo ndotje është jo tipike. Ai theksoi se ishte e rëndësishme që reagimi nga Shtabi i Krizës ishte i menjëhershëm dhe u dhanë rekomandime qytetarëve të qëndrojnë në shtëpi dhe të mos i hapin dritaret.

“Natën mes 18 dhe 19 korrikut 2024, ndotja arriti në 300 mikrogramë për metër kub. Kjo është gjashtëfish më shumë se kufiri i lejuar dhe këto janë grimca shumë të dëmshme, sepse janë djegur në kushte të këqija. Mund të përfshijnë materie të ndryshme, masë të gjelbër dhe mbetje të tjera – është një përzierje grimcash që janë më të rrezikshmet nga djegia, madje më të dëmshme se djegia e druve gjatë dimrit, sepse drutë në dimër digjen në ambiente të mbyllura, ndërsa në këtë rast digjet gjithçka në natyrë të hapur. Gjatë ditës së 18 korrikut, stacioni matës tregonte dy deri në tre mikrogramë, por në orën 18:00 reja nga Serta zbret mbi Shtip dhe stacioni regjistron 294 mikrogramë për metër kub. Kjo ndotje zgjati gjithë natën dhe vazhdoi edhe të nesërmen”, tha Dejan Mirakovski, ekspert në fushën e ndotjes së ajrit dhe rektor i UGD Shtip.

Të njëjtin muaj, më 30 dhe 31 korrik ajri në Shtip u ndot përsëri. Këtë herë reja e zezë erdhi nga zjarri në fshatin Nemanici të Sveti Nikollës, i cili u përhap drejt fshatit Erxhelia, përfshiu rajonin e Shtipit dhe përfundoi pranë fshatit Krupishtë, duke u shtrirë në territorin e katër komunave: Shtip, Sveti Nikole, Probishtip dhe Karbinci.

“Instrumentet matëse treguan ndotje të ajrit më 30 dhe 31 korrik 2024. Në të dyja ditët u regjistruan përqendrime prej 78 dhe 74 mikrogramë në metër kub. Gjithashtu, në ditët para dhe pas zjarrit në pyjet e malit Serta, përqendrimi i grimcave PM në ajër u afrua pranë kufirit të lejuar,” tha Boban Samarxhiski nga laboratori AMBIKON pranë UGD – Shtip.

Shkup është një qytet i njohur për rrjedhën e vazhdueshme të ajrit, pra për erërat, por megjithatë pesë vitet e fundit rezultatet nga stacioni matës i vendosur në ndërtesën e Komunës së Shkupit në pjesën qendrore të qytetit, kanë regjistruar ndotje të ajrit mesatarisht për 10 ditë më shumë se 35 ditët e lejuara në vit.

“Edhe këtë vit mund të thuhet me siguri se do të kemi tejkalim, sepse deri në fillim të qershorit ka pasur tashmë 27 ditë me ajër të ndotur mbi limitin, dhe deri në fund të vitit, veçanërisht në nëntor dhe dhjetor kur fillon sezoni i ngrohjes, të dhënat empirike tregojnë se do të ketë të paktën edhe 15 deri 20 ditë të tjera me tejkalim të dozës së lejuar prej 50 mikrogramë për metër kub,” shton Boban Samardžiski nga laboratori AMBIKON pranë Universitetit “Goce Dellçev” – Shkup.

Në Pulmologjinë e Shkupit, numri i të sëmurëve është dyfishuar

Ndotja e ajrit ka shkaktuar pasoja shëndetësore tek banorët e komunës. Sipas të dhënave nga Qendra për Shëndet Publik (QSHP) Shkup, në vitin 2024 ka pasur 10,188 pacientë në moshë nga 25 deri mbi 64 vjeç që kanë pasur faringit akut dhe tonziliti, laringit ose sëmundje të tjera të traktit të sipërm respirator. Të dhënat tregojnë se shumica e pacientëve janë gra, ndërsa QSHP ka regjistruar edhe 5,857 fëmijë deri në moshën 6 vjeç. Kjo tregon se në vitin 2024 janë regjistruar gjithsej 16,045 pacientë.

Biljana Cekova nga Qendra për Shëndet Publik-Shkup thotë se ndotja e ajrit ndikon në sëmundjet e rrugëve të frymëmarrjes dhe sëmundjet pulmonare:

“Studimet tregojnë lidhje të drejtpërdrejtë mes ekspozimit ndaj ajrit të ndotur dhe rezultateve njohëse, përfshirë: uljen e koeficientit verbal dhe joverbal të inteligjencës, mesataret e dobëta në shkollë, sjelljet neurologjike, si dhe ankthin dhe depresionin. Rritja e numrit të grimcave PM2.5 në ajër ndikon tek të rriturit duke rritur numrin e sëmundjeve kronike, por edhe rasteve të vdekjes nga sëmundjet e zemrës, goditjet në tru dhe kanceri i mushkërive,” thotë Cekova.

Pulmologia nga Spitali Klinik-Shkup, Svetlana Toflovska shpjegon se numri i pacientëve që kanë kërkuar ndihmë në ambulancën pulmonare të Spitalit Klinik-Shkup në vitin 2024, në krahasim me vitin 2023 është dyfishuar.

“Pacientët ankohen për kollë, mungesë ajri, djegie në sy dhe hundë, si dhe lodhje. Gjithashtu është rritur numri i pacientëve me pneumoni, si virale ashtu edhe bakteriale. Me ndotjen e ajrit në nivel global është dëmtuar mikrobioma e pacientëve dhe është ndryshuar rrjedha e sëmundjeve kronike, që do të thotë se trajtimi zgjat më shumë dhe është më agresiv,” thotë doktoresha Svetlana Toflovska, pulmologe në Spitalin Klinik Shkup.

Pulmologia Toflovska shpjegon se gjatë ndotjes së ajrit thithen grimca PM10, dioksid karboni, gazra cianide, tym, komponime organike që shkaktojnë irritim të mukozës së syve, hundës dhe të gjithë traktit respirator.

Me dekada do të përtrihet ekosistemi i Sertës

Do të duhen vite për t’u rikthyer shkëlqimi i asaj që e përfshiu zjarri. Zjarret kanë shkatërruar ekosisteme të tëra dhe kanë devastuar pyje me dekada, shpjegon Vojo Sokolovski, kryetar i Shoqatës së Pyjeve Private.

“I gjithë peizazhi është ndryshuar. Me siguri do të jemi dëshmitarë të shumë ndryshimeve, sepse kolapsojnë ekosistemet e tëra. Prandaj, rehabilitimi i tyre do të kërkojë shumë kohë për t’u rikthyer në një gjendje të përafërt fillestare. Ajo që me siguri mund ta themi është se zjarret kanë shkaktuar shkatërrim të madh dhe dëme të mëdha në tërë ekosistemin, sepse këtu nuk është vetëm pylli, por edhe toka, ajri, uji, etj.

Parashikimet e “Pyjeve Kombëtare” janë se brenda 3 deri në 5 vjet, me angazhim të madh dhe me pyllëzime intensive të sipërfaqeve të djegura në Sertë, do të ketë rikthim të gjelbërimit dhe do të prodhojnë oksigjen përsëri.

“Në Sertë dogji pyll i degraduar dhe i dobësuar, dhe mendoj se brenda disa vjetësh, Sertë do të shkëlqejë përsëri. Nga ajo që pashë në terren, mund të them se natyra po lufton mjaft mirë me atë që ndodhi. Kishim një vit me shi, dhe shpresoj që këtë vjeshtë të mund ta ndryshojmë pamjen me atë që zjarret lanë pas vetes,” tha Kire Mihajllov, zëvendësdrejtor i “Pyjeve Kombëtare.”

Në disa pjesë ka filluar pyllëzimi me pemë autoktone. Janë përfshirë vullnetarë, nxënës dhe kompani me përgjegjësi shoqërore. Ndërkohë po pastrohen pjesët e djegura të malit Serta, ndërsa nga shtatori planifikohet të fillojë pyllëzimi me dushk, gjë që do të rrisë shanset për rehabilitimin më të shpejtë të malit.

Ekipi i gazetarëve: Viktoria Dimitrova Jovanova, Trajan Ristovski, Aleksandra Ristevska, Laura Stojanova Kirçov

Kjo storje tematike është përgatitur nga Shoqata e Gazetarëve të Maqedonisë, dhe në kuadër të projektit “Trajtimi i ndotjes së ajrit” i implementuar nga Programi i Kombeve të Bashkuara për Zhvillim (UNDP) në partneritet me Ministrinë e Mjedisit dhe Planifikimit Hapësinor dhe komunat e Kavadarit, Kumanovës, Gostivarit, Strugës dhe Strumicës. Ky projekt është pjesë e Kornizës së Programit të UNDP-së, financuar nga Suedia. Pikëpamjet e shprehura në këtë artikull janë të autorëve dhe nuk pasqyrojnë domosdoshmërisht pikëpamjet e UNDP-së, Suedisë si donatore dhe partnerëve të tjerë në projekt.