Në emër të qytetarëve, gjykata në mbrojtjen e të drejtave të gazetarëve
Përgatiti : Dejan Ristovski
“Në emër të qytetarëve të Republikës së Maqedonisë së Veriut, Gjykata Themelore Penale – Shkup që vepron në rastin penal kundër të akuzuarit Marjan Stamenkovski, për veprat penale Shantazh nga neni. 259 paragrafi 1 në lidhjke me nenin. 19, Pirateria e një vepre audiovizive nga neni. 157 – b paragrafi 1, Përhapja e materialit racist dhe ksenofobik përmes një sistemi kompjuterik nga neni. 394 – g paragrafi. 1 dhe Keqpërdorimi i të dhënave personale nga neni. 149 paragrafi 1 i Kodit Penal e shpall FAJTOR dhe e dënon me burgim prej 3 vjet e 1 muaj.
Me këto fjalë, Gjykata Themelore Penale e Shkupit e shpalli aktgjykimin me të cilin e dënoi pronarin e portalit Dokaz.mk në nivelin e parë, më 4 prill 2023. Përveç dënimit me burg, atij iu ndalua edhe regjistrimi i domenit dhe paraqitja si regjistrues apo pronar i një portali të regjistruar në Rrjetin Hulumtues Akademik Maqedonas të RMV-së – MARnet, për një periudhë 10 vjeçare.
Linku nga aktgjykimi – Gjykata – Gjykata Themelore Penale – Shkup, Numri i lëndës К.nr. 429/23
Gjykata e Apelit në Shkup, pas pranimit të ankesës, ka ndryshuar pjesërisht aktgjykimin në pjesën e dënimit, duke e dënuar të pandehurin me burgim prej 2 vjet e 6 muaj, dhe duke e pakësuar periudhën e ndalimit për regjistrimin e domenit/portalit përmes MARner nga 10 në 6 vjet. Ajo vërtetoi aktgjykimin me të cilin vërtetohet fajësia dhe e ktheu në rigjykim vetëm për veprën e shantazhit. Ky ishte aktgjykimi i parë me të cilin pronari i një portali dënohej me burg në një procedurë penale në të cilën palë e dëmtuar janë gazetarët.
Valentina Vurmo dhe Irena Mulaçka nga e përjavshmja Fokus, ishin të pranishme në sallën e gjyqit që në seancën e parë, dhe u përballën me të akuzuarin, edhe pse procedura u zhvillua me dyer të mbyllura për shkak të ndjeshmërisë së çështjes. Arsyeja për këtë është se pikërisht këto dy gazetard janë dëmtuar nga vepra penale e përhapjes së materialit racist dhe ksenofobik, gjegjësisht i pandehuri ka publikuar tekste dhe foto në portalin e tij dhe ka pretenduar se të dëmtuarit përfitojnë para dhe beneficione përmes gazetarisë. Në titujt kryesorë ka përfshirë Misionin e OSBE-së dhe Shoqatën e Gazetarëve të Maqedonisë, ka promovuar urrejtje në baza etnike dhe me tekste të caktuara ka fyer jetën e tyre personale dhe familjen, që është e publikuar edhe në vetë aktgjykimin.
Çdo dënim, përveç aspektit represiv ku duhet të dënojë autorin, duhet të veprojë edhe në mënyrë parandaluese për të penguar dukuri të tilla të mundshme në të ardhmen. Por a mund legjislacioni vendas, si dhe të gjitha institucionet dhe agjencitë e tjera “shoqëruese” që duhet të zbatojnë “parandalimin” e vendimit të gjykatës të mbrojnë gazetarët?
Valentina Vurmo nuk e konteston represionin e sjellë nga vendimi i gjykatës, por nëse ka një mekanizëm që do të garantojë sigurinë e saj në të ardhmen, është një pyetje tjetër.
“Fatkeqësisht, ndjenja e sigurisë zgjati për një kohë të shkurtër, sepse edhe pse Stamenkovski ishte dënuar me burgim të formës së prerë, sulmet verbale vazhduan edhe pas hyrjes së tij në burg. Ai mori një dënim me kusht për mjekim, por në vend të mjekimit, ai doli publikisht dhe vazhdoi sulmet, prezantoi detaje të procesit gjyqësor, i cili ishte i mbyllur për publikun. Po ashtu në të njëjtën mënyrë përmes një platforme tjetër vazhdoi të funksionojë “vepra” e tij Dokaz.mk, prandaj edhe unë isha përsëri shënjestër e tij për sulm. Në këtë rast ai ka përsëritur veprën për të cilën është dënuar dhe ka kryer edhe një të re, duke paraqitur të dhëna sekrete nga një seancë gjyqësore. Përfundimi është se nuk ndihem aspak e sigurt, pavarësisht dënimit që i është shqiptuar”, thotë Vurmo.
Kjo tezë shtron pyetjen – a hesht gjyqësori në këtë rast konkret dhe ka nevojë për trajnime, njohuri dhe praktikë gjyqësore shtesë, apo sistemi ende nuk është i gatshëm të mbrojë gazetarët në ushtrimin e funksionit të tyre gazetaresk?
-“Në këtë rast, si prokurori ashtu edhe gjyqtarët kanë vepruar me ekspertizë dhe profesionalizëm, duke kuptuar problemin. Ata bënë një dallim të qartë mes të dëmtuarve që janë gazetarë profesionistë dhe të pandehurit që nuk është gazetar, por abuzon me profesionin tonë. Kështu rezultoi se ata nuk kanë nevojë për trajnime shtesë, apo se nevojiten prokurorë dhe gjyqtarë të specializuar. Problemi u shfaq pasi ata mbaruan punën e tyre, gjegjësisht sistemi i lejoi Stamenkovskit ta përsëriste krimin pa u sanksionuar. Ndaj tij po zhvillohet edhe një hetim tjetër paraprak, ndaj me daljen publike është ndërprerë, pasi asnjë nga dëshmitarët nuk do të ndihet i sigurt për të dëshmuar kundër tij, duke e ditur se do të ekspozohet ndaj sulmit dhe linçimit publik. Pyetja e vërtetë është nëse ajo çështje do të ndiqet profesionalisht deri në fund, e cila do të zbulojë autorët e shkrimeve monstruoze në Dokaz.mk, apo po tentohet të sabotohet rasti, për mbrojtjen e dikujt, shton Vurmo.
Një problem shtesë në vetë sanksionin penal është se organet rregullatore vendase nuk kanë autoritet mbi portalet e regjistruara në vende të tjera, të cilat janë të qasshme për lexuesit në RMV dhe mund të shërbejnë për përhapjen e ksenofobisë, lajmeve të rreme apo degradimit të pabazë të individëve, madje edhe për ndërhyrje në familje dhe jetët e tyre .
– Ndryshimet në Kodin Penal si garantues i ri për sigurinë e gazetarisë
Ndryshimet në Kodin Penal të marsit të vitit 2023 (nr. 36) me të cilat, ndër të tjera, gazetarët, nëse vepra kryhet ndaj tyre, do të trajtohen si zyrtarë në kryerjen e detyrës, ishin ndryshime të shumëpritura në kërkesë e profesionistëve të gazetarisë, që kanë për qëllim mbrojtjen e punonjësve të medias në punën e tyre dhe parandalimin e presioneve dhe sulmeve në të ardhmen. Sipas Darko Duridanskit nga Sindikata e Gazetarëve dhe Punonjësve të Medias, ndryshimet janë pikërisht në atë drejtim:
“Ndryshimet ligjore që i referohen gazetarëve që trajtohen si zyrtarë, pra sulmet ndaj tyre që ndiqen penalisht në detyrë zyrtare, paraqesin masë parandaluese për mbrojtje. Kjo do të thotë se nëse të gjitha rastet e sulmeve ndaj punonjësve të medias procedohen deri në fund, dhe duke pasur parasysh dënimet e shtuara, kjo duhet të ketë një efekt demoralizues ndaj sulmuesve, gjegjësisht të ulet numri i sulmeve në të ardhmen. Pra, pika kryesore me këto ndryshime është ndjekja sistematike e atyre që kanë sulmuar gazetarin, dhe me dënime më të larta dhe ndjekje penale, është e nevojshme të parandalohen sulmet e mundshme në të ardhmen, me çka gazetarët do të punonin nën presion më të vogël”, thotë Duridanski.
Megjithatë, përveç procedurës penale, mbrojtja nevojitet edhe në procedurat civile, vlerëson gazetari Vasko Magleshov, kryetar dhe anëtar afatgjatë i Këshillit Gjyqëso – Mediatik – një organ që inkurajon diskutimin dhe bashkëpunimin ndërmjet gjyqtarëve dhe gazetarëve për çështje me interes të përbashkët:
“Mbrojtja e gazetarëve mund të jetë gjithmonë më e mirë. Është e rëndësishme që janë bërë hapa përpara në këtë proces. Për shembull, ndryshimet në Kodin Penal e zgjeruan fushën e mbrojtjes penalo-juridike të gazetarëve në atë mënyrë që zgjeruan fushën e procedurave në të cilat dëmtohen gazetarët. Këto ndryshime janë në drejtimin që Prokuroria të marrë përsipër ndjekjen penale sipas detyrës zyrtare në vend të një padie penale private nga gazetarët. Por ka ende punë për të bërë. Në procedurat civile, sidomos vitet e fundit, flitet për të ashtuquajturat padi SLAPP (paditë strategjike kundër pjesëmarrjes publike), të cilat përdoren si metodë e heshtjes gjyqësore. Për shembull, ka pasur një rast në Republikën e Maqedonisë, në të cilin i pandehuri ka kërkuar nga gjykata që të urdhërojë mediat me masë të përkohshme që të mos publikojnë më tej përmbajtje. Gjykata nuk e pranoi një masë të tillë. Është thelbësore që gjykatat të kuptojnë rolin që luan media në një shoqëri demokratike dhe të peshojnë më shumë interesin publik dhe shkeljen e të drejtave të njeriut” – thotë Magleshov.
Nëse i kthehemi rastit të parë me portalin Dokaz.mk, duhet theksuar se i pandehuri në procedurë gjyqësore e identifikon veten si pronar i portalit, pa u përcaktuar nëse bëhet fjalë për portal informativo – gazetaresk. Prandaj, lind pyetja nëse në një procedim penal të mundshëm në të ardhmen, që do të zhvillohet në përputhje me ndryshimet në KP, sistemi do të ketë problem të evidentojë abuzime të mundshme të funksionit gazetaresk. Magleshov beson se vetë-rregullimi mund të kufizojë lirinë e gazetarisë, prandaj është e nevojshme të përcaktohet kjo përmes vetë procedurave gjyqësore dhe të prokurorisë.
“Gjykatat në legjitimimin e profesionit të gazetarit duhet të udhëhiqen nga dosja specifike e gazetarëve të dëmtuar dhe në këtë mënyrë të përcaktojnë statusin e tyre. Këto janë, për shembull, rrethanat, nëse një person i caktuar është anëtar i një shoqate gazetareske profesioniste, nëse punon apo ka punuar në një media që mund të vërtetohet…Licencimi i gazetarëve që do të bëhej nga një autoritet shtetëror është në thelb i rrezikshëm dhe mund t’i nënshtrohet abuzimeve dhe kufizimit të profesionit të gazetarit. Gjithashtu, dispozitat e Kodit Penal që mbrojnë gazetarët i referohen vetëm dhe ekskluzivisht shkeljes kur ata kryejnë një detyrim profesional, dhe këtë mund ta përcaktojë gjykata, në mënyrë që të mos keqpërdoret pozita e gazetarit”, thotë Magleshov.
Konkluzione dhe rekomandime
Sistemi gjyqësor-prokurorial do të duhet të gjejë një mënyrë për të njohur gazetarët në kryerjen e veprimtarisë së tyre gazetareske në përputhje me standardet e Këshillit të Evropës dhe praktikën gjyqësore të GJEDNJ-së, ndërsa gazetarët do të duhet të “legjitimohen” në gjykatë nëpërmjet profesionalizmit të tyre dhe respektimit të kodeve etike. Është i nevojshëm trajnimi adekuat për gjyqtarët dhe prokurorët, si dhe thellimi i bashkëpunimit.
Komunikimi i hapur i Gjykatës Themelore Penale – Shkup me gazetarët, i cili u njoh dhe u vlerësua nga përfaqësuesit ndërkombëtarë në vend, por edhe nga vetë shoqatat e gazetarëve, kontribuoi në organizimin e takimeve të rregullta të gjykatës me gazetarët, livestream nga shpallja e vendimeve gjyqësore dhe hapja e Qendrës së parë Mediatike në gjykatë, janë shembuj që për fat të keq, nuk u reflektuan mjaftueshëm në institucione të tjera gjyqësore, por mund të shërbejnë për të forcuar bashkëpunimin.
Portali sud.mk, i cili nxjerr të dhëna nga Sistemi i Automatizuar i Gjykatave (AKMIS), ka ofruar fusha të veçanta për kërkimin e praktikës gjyqësore për dhunën në familje, krimin e urrejtjes etj, kështu që pse të mos plotësohet me një mundësi kërkimi të veçantë për rastet në të cilat të akuzuarit ose personat e dëmtuar që janë identifikuar si gazetarë para gjykatës, gjë që do të jetë një përfitim i veçantë si për praktikën gjyqësore ashtu edhe për publikun në njohjen e punonjësve profesionistë të medias.
Nëse shteti është i kufizuar në rregullimin e lajmeve, pra portaleve që na “servohen” në transmetimet e brendshme nga një vend tjetër, atëherë duhet që nëpërmjet praktikës gjyqësore të ndihmohet gazetaria profesionale, të ngrihet mbi lajmet e rreme, ndërsa gazetaria të ndihmojë në ndërgjegjësimin e publikut për punën e gjykatave.
(Teksti paraqet një analizë hulumtuese që bazohet në gjykimin, pikëpamjet dhe opinionet e palëve relevante të interesit dhe konkluzionet e autorit të tekstit. Aktgjykimi është i disponueshëm për publikun në portalin sud.mk, të gjitha deklaratat transmetohen fjalë për fjalë, ndërsa konkluzionet bazohen në përvojën e mëparshme dhe bashkëpunimin e ngushtë të autorit me gazetarët)
Kjo analizë është përgatitur në kuadër të projektit “Paditë Strategjike kundër Pjesëmarrjes Publike (SLAPP) janë një shuplakë për qytetarët dhe interesin publik”, e mbështetur nga UNESCO. Indikacionet e përdorura dhe prezantimi i materialit në këtë publikim nuk nënkuptojnë shprehjen e çfarëdo mendimi nga UNESCO-ja në lidhje me statusin ligjor të ndonjë vendi, territori, qyteti apo zone ose të autoriteteve lokale të atjeshme apo në lidhje me përcaktimin e kufijve. Autorët janë përgjegjës për përzgjedhjen dhe prezantimin e fakteve të përfshira në këtë publikim dhe, për mendimet e shprehura të cilat nuk janë domosdo ato të UNESCO-s, nuk janë të detyrueshme për Organizatën.
