“Dy fondet shtetërore, FSPI dhe FSSH, janë “dyer institucionale” drejt të cilave gazetarët shpesh trokasin: (jo) transparenca për informim në kohë dhe hulumtimi gazetaresk”

Ky tekst synon të tregojë nevojën për një shkallë të lartë të transparencës së dy fondeve shtetërore: Fondit të Sigurit Pensional dhe Invalidor (FSPI) dhe Fondit të Sigurimit Shëndetësor (FSSH), ku FSPI, në nivel shtetëror, është një institucion me buxhetin më të madh. Praktika gazetareske tregon se nuk ka redaksi mediatike që nuk është përballur me nevojën për të kërkuar dhe marrë një qëndrim, koment apo informacion zyrtar nga dy fondet shtetërore. Nga ana tjetër, në këtë analizë, përmes artikujve të veçantë gazetaresk, do të jepen shembuj të mungesës së transparencës në situata ku publiku pret përgjigje për pyetjet thelbësore që lidhen me punën, por edhe me përgjegjësinë për punën dhe menaxhimin e të dy fondeve për çështje që kanë një rëndësi të madhe publike.

FSPI dhe FSSH përfshihen për shkak të rëndësisë së tyre në mjedisin e përgjithshëm shoqëror nga disa aspekte: ekonomik, social, shëndetësor dhe demografik.

–faktori ekonomik: buxheti i përgjithshëm vjetor i këtyre dy fondeve është më shumë se 2,700,000,000 euro (ribalanci i ri i të dhënave të Buxhetit 2024), janë baza e të gjithë popullsisë, nga të sapolindurit e deri te personat e vdekur.

–faktori social: përmes dy fondeve qytetarët e kategorive të ndryshme ushtrojnë të drejtat e tyre sociale për kompensim nga shteti në baza të ndryshme, si dhe të drejtën për pension.

–faktori shëndetësor: ushtrimi i së drejtës për kujdes shëndetësor që mbulon të gjithë popullsinë, e drejta për trajtim jashtë vendit, qasja në terapi.

–faktori demografik: të dy fondet përfaqësojnë “baza të të dhënave” të totalit të popullsisë rezidente në baza të ndryshme, persona të punësuar dhe të papunë, të mitur dhe shtetas të rritur, përfitues të pensioneve, përfitues të përfitimeve sociale. Këta parametra mund të jenë bazë për miratimin e dokumenteve dhe strategjive në periudhën afatmesme dhe afatgjatë.

Shkalla e lartë e transparencës së FSPI-së dhe FSSH-së është thelbësore për informimin dhe kërkimin gazetaresk profesional dhe në kohë, sepse bëhet fjalë për informacione që kanë të bëjnë me kategoritë e cenueshme të qytetarëve si pacientë, pensionistë, përfitues të përfitimeve në baza të ndryshme, por përfshin edhe korrupsion të madh të punonjësve në sektorët e shëndetësisë dhe punës sociale. Për të treguar gjendjen me (jo) transparencën, do të përdoren citate të sakta nga burimet përkatëse, si: tekste gazetareske, deklarata të përfaqësuesve të organizatave joqeveritare, anëtarëve të komisioneve, autoriteteve gjyqësore dhe trupave të tjera punuese.

Analiza do të përqendrohet në tre pika që do të tregojnë nevojën për një shkallë të lartë transparence, pra hapje ndaj publikut:

– Specifikimi i rëndësisë së FSPI-së dhe FSSH-së në shoqëri, përmes parametrave specifikë ekonomikë: buxhetet vjetore, pra shpenzimi i mjeteve dhe mbulimi i kategorive të qytetarëve që synohen përmes fondeve.

– Paraqitja e shembujve konkretë të veprave autoriale të gazetarëve për mungesën e transparencës në situata jashtëzakonisht të ndjeshme për të cilat gazetarët (publiku) kërkuan, por nuk morën përgjigje në kohë.

-Përmbledhje, përfundime – si të arrihet transparencë më e madhe e fondeve shtetërore

FSPI dhe FSSH – përse janë të rëndësishëm këto dy fonde

Fondi për sigurim pensional dhe invalidor

Deri në prill të vitit 2024, në RMV janë regjistruar 337,054 përfitues të pensionit. Kjo është kategoria më e madhe e qytetarëve që varet nga FSPI.

Shpenzimet totale, gjegjësisht shpenzimet për këtë vit (Buxheti 2024 para ribalancimit) ishin parashikuar në 1,796,813,000 euro, ndërsa vetëm për pagesën e pensioneve ishin planifikuar 1,388,537,000 euro. Por me ribalancin e Buxhetit të vitit 2024, i pari i nënshkruar nga Qeveria e re, buxheti vjetor i FSPI-së u rrit në mbi 1.900.200.000 euro. Nga Buxheti Qendror në FSPI është planifikuar transferimi më i lartë historikisht prej 654,650,406 milionë euro. Sipas të dhënave më të fundit në dispozicion, në maj të vitit 2024 janë regjistruar 337 871 përfitues të pensionit në vend. Totali i “përfitimeve sociale” të paguara përmes FSPI-së arriti në 1,890,000,000 euro.

Nga ana tjetër, FSPI është edhe “kujdestari” i parave të punonjësve”, pra të të siguruarve. Sipas të dhënave të fundit të publikuara në faqen e FSPI-së (për vitin 2022), në këtë fond janë regjistruar 572.327 persona të siguruar dhe të ardhurat burimore në bazë të kontributeve nga paga kanë arritur në 893.4 milionë euro. Në mënyrë optimiste, Qeveria e re pret që të hyrat në thesarin e fondit të rriten, kështu që për këtë vit, me projeksionet e reja, të hyrat totale të FSPI-së pritet të arrijnë në 1.173.000.000 euro nga arkëtimi i kontributeve sociale.

 fondi i sigurimit shëndetësor

Edhe Fondi i Sigurimit Shëndetësor është financiarisht i varur nga Buxheti qendror. Për këtë vit, sipas Buxhetit të planifikuar fillimisht për vitin 2024, transferta parashikohet në 121,301,000 euro, shumë që është afërsisht e njëjtë me buxhetin e ri të ribalancuar. Sipas projeksioneve të reja buxhetore, ky fond këtë vit ka në dispozicion 783.530.000 euro. Nga ana tjetër, në bazë të mbledhjes së kontributeve për sigurimet shoqërore, parashikohen të ardhura në vlerën 725 100 000 euro. FSSH përfaqëson një nga “bazat e të dhënave” më të mëdha që mbulon: personat e siguruar të punësuar dhe të papunë, mjekët e familjes, gjinekologët, stomatologët, mjekët e shëndetësisë dytësore dhe terciare. Poashtu, ky fond është një “servis” për të gjitha shërbimet në shëndetin publik, duke përfshirë trajtimet jashtë vendit, trajtimet në kujdesin shëndetësor privat, pagesën e pushimit mjekësor, pagesën e pushimit të lehonisë.

Sipas Raportit Vjetor të Fondit të Sigurimeve Shëndetësore për vitin 2023, në vend janë regjistruar 1.856.738 persona të siguruar.

Raporti vjetor i FSSH-së për vitin 2023

“Në strukturën e bartësve të sigurimeve pjesa më e madhe janë punonjës, apo rreth 47%, pastaj pensionistët me 29%, të papunët dhe personat e siguruar përmes Ministrisë së Shëndetësisë me 22% dhe fermerët dhe të tjerët me nga 1%. Që do të thotë se për çdo dy persona të punësuar aktivisht, mesatarisht një person del në pension dhe një person i papunë, gjegjësisht një person për të cilin sigurimi paguhet nga Ministria e Shëndetësisë”

(Jo)Transparenca e fondeve shtetërore – përvoja dhe shembuj

Dy fondet shtetërore, FSPI dhe FSSH, të cilat menaxhojnë çdo vit më shumë se 2.7 miliardë euro dhe drejtohen nga drejtorë të emëruar nga Qeveria, në dekadat e fundit janë numëruar në adresat institucionale, në “dyert” e të cilëve shpesh herë gazetarët trokasin në kërkim të përgjigjeve, jo vetëm për informacion aktual por edhe për afera të mëdha që të çojnë në majë, të lidhura pikërisht me drejtimin e këtyre institucioneve. Praktika gazetareske tregon se në situata specifike, të cilat ndonjëherë marrin formën e çështjeve financiare, është e vështirë ose e pamundur të merret informacion në kohë dhe i saktë.

fondi për sigurim shëndetësor

Rasti “sulm kibernetik”, shkurt 2023

Në kulmin e sulmit kibernetik që ndodhi në fillim të vitit 2023, kur siguruesit prisnin një përgjigje nëse të dhënat e tyre personale ishin hakuar dhe pacientët prisnin një përgjigje se pse kishte një ndalesë në disa shërbime shëndetësore, komunikimi zyrtar i FSSH-së me gazetarët ishte nëpërmjet njoftimeve (lidhëzja deri tek njoftimi).

Kështu gazetarët do të shkruajnë: “FSSH pranoi se ka probleme teknike nga sulmet kibernetike, ata heshtin nëse të dhënat e pacientëve janë komprometuar. Pas tre ditësh, institucioni vendosi të pranojë se, në fakt, sistemi ka një problem teknik dhe disa nga serverët nuk funksionojnë.”…“Makfax” ka kërkuar nga Fondi një listë shërbimesh që aktualisht nuk janë të disponueshme për shkak të sistemit të rrëzuar të përdoruesit. Nga aty, në vend të listës, Fondi ka dërguar një deklaratë, pa asnjë detaj. Ky institucion nuk tregon nëse lista me të dhënat personale të qindra mijëra të siguruarve përfunduan në duart e hakerave, si dhe nëse ata janë shantazhuar”

Të gjitha mediat, pavarësisht formatit, e ndjekin rastin me të njëjtin interes. “Televizioni 24 po përpiqet çdo ditë të kontaktojë me dy drejtorët e FSSH-së, por ata nuk po u përgjigjen thirrjeve apo mesazheve. Fondi thotë se po bëhet përpjekje që nesër të kemi paga.”- shkruan një gazetar në videon e kronikës në Tv 24.

Informacioni për sulmin kibernetik u publikua më 5 shkurt, menaxhmenti i fondit për këtë rast mbajti konferencën e parë për shtyp më 22 shkurt dhe ndërkohë organizatat civile u bashkuan në kërkimin e përgjigjeve dhe përgjegjësisë. “Të gjithë pyesin se kur do të paguhet kompensimi i lehonisë, nuk kanë informacion, nga këto mjete varen familje të tëra” – tha Neda Çallovska nga Komiteti i Helsinkit.

Afera “Onkologjia”, Nëntor 2023

Një nga skandalet më të mëdha në shëndetësi ishte dhe mbetet “Onkologjia”. Mes

institucioneve të përmendura ishte edhe FSSH. “Për shembull, FSSH, e cila duhet

të ketë qasje, të kishte punuar si duhet, ndoshta Klinika ndoshta nuk do të kishte hyrë në këtë skemë” – tha deputetja Rashella Mizrahi, e cila ishte edhe kryetare e

Komisioni Hetimor për rastin e Onkologjisë. Udhëheqësia e FSSH-së pas presionit të fuqishëm publik për rastin, dha raport para këtij komisioni hetimor, por

ende nuk ka një shpjegim të plotë institucional për këtë skandal.

Afera “Reket 2”, maj 2020

Nën sulm nga publiku për aferën “Reket 2”, me hetim të hapur paraprak për shpërdorim të pozitës zyrtare, drejtori i atëhershëm i FSH-së Den Donçev jep dorëheqjen, zyrtarisht për “arsye personale”. Nga Prokuroria do të informojnë: “Prokurori publik kompetent ka nxjerrë një seri urdhëresa dhe ka marrë në pyetje persona në drejtim të zbardhjes së pretendimeve të paraqitura në kallëzim”. Donçev mohoi se ai ishte arrestuar. Disa vite më vonë, gazetarët ende vijojnë me pyetjen “Çfarë ka ndodhur me kallëzimin penal për abuzim të pozitës zyrtare”

E përjavshmja “Fokus” do të shënojë mungesën e një epilogu: “Drejtoria për Kundërzbulim Financiar përcaktoi se Donçev kishte marrë 50.000 euro për shërbime konsulente nga kompania me aktivitetin kryesor të portaleve të internetit “Remarket” (më vonë është regjistruar një transaksion tjetër prej 80.000 dollarësh australianë), që është financuar ekskluzivisht nga kompania australiane “Megantik”. Ai këto nuk i ka deklaruar në Komisionin Kundër Korrupsionit, i cili i ka shqiptuar gjobë. Megjithatë,

ende  pritet epilogu i procedurës parahetimore” (“Fokus”)

Donçev si person i parë i FSSH-së gjatë ushtrimit të detyrës, thuajse aspak nuk u paraqit në publik. Ai mbajti një konferencë për shtyp pak para se ta dorëzonte

dorëheqjen, në prill të vitit 2020. 

fondi për sigurim pensional

“Kallëzim penal ndaj drejtorit të FSSH”, Mars 2024

Në mars të këtij viti, Ministria e Brendshme ka bërë kallëzim penal kundër ish-drejtorit të FSSH-së D.B. nën dyshimin për shpërdorim të pozitës zyrtare, me vlerësimin se buxheti

është dëmtuar për 614.000 euro. “Në periudhën nga data 19.2.2022 deri më 17.3.2023, kur ushtrues detyre drejtor i FSP ishte i kallëzuari D.B. në emër të fondit

ka lidhur disa kontrata pune dhe kontrata per kryerjen e punës së pavarur

me gjashtë persona fizikë, duke vepruar në kundërshtim me…”- njoftoi MPB.

Dyshime të tilla janë komentuar nga parti të caktuara politike, por nuk kishte koment nga ekzekutivi apo  partia që e propozoi këtë zgjidhje kadrovike.

“Shtetas të Kosovës me pension të Maqedonisë”, nëntor 2023 

Një nga pyetjet që nuk ka marrë përgjigje përkatëse institucionale është “Me cilën

bazë dhe sa shtetas të Kosovës janë pensionistë në FSPI”. Kjo çështje ishte aktuale edhe në qarqet politike. “Ka informacione se një numër i madh i shtetasve të Kosovës që nuk i plotësojnë kushtet për shtetësi në Republikën e Maqedonisë marrin pensione nga Republika e Maqedonisë dhe trajtohen në institucionet tona shëndetësore njësoj sikur të ishin banorët tanë”- pyeti Deputetja Bllagica Llashovska.

Praktika gazetareske ka treguar se është e vështirë ose e pamundur të arrihet

përgjigje për statistikat zyrtare se sa dhe mbi çfarë baze shtetas të huaj

marrin pensione nga FSPI.

“Keqpërdorimi i 19 milionë eurove nga FSPI”, janar 2019

Një nga skandalet më të mëdha lidhur me FSPI-në ishin pohimet e  Ministrisë së Punës dhe Politikës Sociale për keqpërdorimin e 19.000.000 eurove, para të 12,000 të siguruarve. Ndaj një personi të panjohur është bërë kallëzim penal. Për këtë aferë fillimisht njoftoi Ministria e Punës dhe Politikës Sociale: “Për to nuk u ndanë fare fonde

tek shtylla private (e dyte) edhe pse i plotësonin kushtet. Në këtë mënyrë, e drejta e këtyre 12 mijë pensionistë të ardhshëm tyre për të marrë një pension më të lartë u shkurtua drejtpërdrejt. Kështu një i siguruar me pagë mesatare ka humbur rreth 95 mijë denarë…”

Gazetarët e trajtuan temën me seriozitet, por jo politikanët, pra pjesë e saj

nga zyrtarët e atëhershëm.

“Drejtori i FSPI hesht: Institucionet janë të habitura.Disa heshtin, një pjesë e tyre arsyetojnë se askush nuk kishte një pasqyrë të asaj që po ndodhte gjatë periudhës së gati një dekadë. Deutsche Welle u përpoq vazhdimisht të vihej në kontakt me drejtorin Zendeli për ta pyetur se ku kanë përfunduar paratë e të siguruarve, por ai nuk iu përgjigj telefonatave”- shkruan “Deutsche Welle”

Në vend të përgjigjeve dhe përgjegjësisë për gjendjen në fondin shtetëror,  pyetjet gazetareske nxitën reagime dhe etiketimin e gazetarëve nga zyrtarët e kohës, gjë që u pasua me reagimin e SHGM-së: “Zëvendëskryeministri Bujar Osmani duke folur për skandalin në FSPI, kërcënoi me padi të gjithë mediat që e lidhin këtë skandal me zyrtarë të BDI-së. Kujtojmë se puna e medias është të hetojë dhe të ngrejë dyshime për të gjithë zyrtarët, pavarësisht se nga cila parti vijnë, ndërsa të gjithë përfaqësuesit qeveritar, në këtë rast zëvendëskryeministri, i cili është përgjegjës për integrimet evropiane, duhet të përmbahen nga paditë kërcënuese në frymën e fjalës së lirë për të cilën janë deklaruar publikisht”

(Njoftim për shtyp i SHGM-së, janar 2019)

FSPI dhe FSSH duhet të jenë padyshim transparente

FSPI dhe FSSH, për shkak të shtrirjes së tyre të madhe të veprimit dhe si shërbim ndaj qytetarëve, jo vetëm që nuk duhet t’i lënë hapësirë ​​mungesës së informacionit në kohë, por duhet të demonstrojnë një shkallë të lartë transparence.

Transparenca e dy fondeve mund të vërehet në dy pozicione:

– TRANSPARENCA ZYRTARE DHE E VAZHDUESHME, E BAZUAR NË RREGULLOREN LIGJORE PER INFORMIM TRANSPARENT

-TRANSPARENCA DHE HAPJA ME KËRKESËN E GAZETARËVE, NË SITUATA TË CAKTUARA PROBLEMATIKE

“Transparenca legaliste zyrtare”

*Sipas Ligjit për Qasje tek Informacionet me Karakter Publik, FSPI dhe FSSH  kanë caktuar zyrtarë për ndërmjetësimin e informacioneve të natyrës publike, me emra të publikuar të personave, adresa e-mail së bashku me numrat e kontaktit (nuk janë publikuar në uebfaqe të FSSH-së). Në praktikë, të dy fondet kishin zëdhënës për komunikim me gazetarët. Të dy institucionet kanë publikuar një listë të informacionit publik që praktikisht mbulon informacionin që aktualisht publikohet në faqet e internetit.

Lista e informacionit publik, FSSH

– Aktet e themelimit dhe regjistrimit

– Plani vjetor i punës së FSSH

– Buxheti i Fondit të Sigurimeve Shëndetësore

– Ribalancimi i Buxhetit të Fondit

-Llogaria përfundimtare vjetore, raporti financiar vjetor, raportet e punës

(vjetore dhe periodike)-

-Raporte dhe rishikime statistikore dhe të tjera

Burimi: FSSH

Lista e informacionit publik, FSPI

-Financimi (të ardhurat totale dhe shpenzimet totale)

– Mjeti i llogaridhënies – tabela e shpenzimeve zyrtare

– Buxheti i Fondit

– Propozimi i kërkesës buxhetore të Fondit

– Ribalancimi i Buxhetit të Fondit

– Plani strategjik i Fondit

-Llogaria përfundimtare e Fondit

-Raport për punën e Fondit dhe të tjera

Burimi: FSPI

Kjo transparencë, e cila është në fuqi me ligj, duhet të lehtësojë komunikimin e marrëdhënies gazetar-institucion, të kontribuojë në një rrjedhje të shpejtë të informacionit, qoftë edhe të llojit të informacionit që nuk bëhet publik dhe është objekt raportimi apo analize gazetareske. 

Angazhimi deklarativ për rritjen e transparencës vërehet në dokumentin “Publikimi proaktiv i informacionit të natyrës publike në faqet e internetit të institucioneve” të publikuar nga Ministria e Shoqërisë Informatike dhe Administratës. Në atë korpus të institucioneve janë edhe FSPI dhe FSSH si fonde shtetërore që janë me interes të lartë publik.

Në ueb faqen e FSPI-së, ndër dokumentet më të rëndësishme që përmbajnë informacion për punën e PIOM-it, ndër të tjera janë publikuar tek “Llogaria përfundimtare” dhe “Raporti për punën e FSPI-së”. Në dokumentin me titull “Plani vjetor për parandalimin e korrupsionit” (korrik 2021) theksohet se për punën e fondit, pas integritetit të punonjësve, roli i dytë më i rëndësishëm do të jetë interesi dhe transparenca publike: “Transparenca dhe llogaridhënia në punë, duke publikuar në ueb faqe raportet vjetore, prokurimet publike dhe raporte të tjera financiare për operacionet aktuale” (Plani vjetor për parandalimin e korrupsionit 2021)

Një numër i madh dokumentesh me profile të ndryshme janë të disponueshme në faqen e internetit të FSSH-së, si: Raporte vjetore për punën e FSSH-së, raporte lidhur me kontrollet në ISHP, raporte për konsumin e barnave, buxhetin, kontratat me institucionet shëndetësore dhe raporte të tjera financiare dhe statistikore.

Një sërë synimesh arrihen përmes publikimeve dhe përditësimit në kohë të të dhënave në faqet zyrtare të internetit, duke përfshirë:

– qasje në të dhëna të reja dhe me cilësi të lartë (të përshtatshme për analiza gazetareske)

-qasja në dokumente (p.sh.: pasqyrë e financave të institucionit)

-përgjegjësi në shpenzimin e parave publike

-llogaridhënien e institucionit

– Mundësia për të përfshirë publikun në procese të caktuara

Nevoja për transparencë të vazhdueshme

Praktika gazetareske tregon se për dallim nga “transparenca formale” gazetarët përballen me “jotransparencë informale”. Shembujt e bashkëngjitur të teksteve gazetareske në këtë analizë treguan se kur bëhet fjalë për tema të ndjeshme me interes publik (shpërdorimi i detyrës, marrja e ryshfetit, ndërhyrjet kibernetike në bazën e të dhënave të pacientëve),  është e vështirë ose pothuajse e pamundur të merret një qëndrim apo përgjigje konkrete institucionale në kohë. Sipas rregulloreve ligjore, rekomandimeve të organizatave ndërkombëtare dhe vendase dhe nevojës për informim profesional dhe në kohë, transparenca duhet të kanalizohet në disa mënyra:

– disponueshmëria e të dhënave në faqet zyrtare të internetit dhe përditësimi në kohë i tyre

-disponueshmëria e personave përgjegjës për marrëdhëniet me publikun

– sipas Ligjit për qasje në informata publike, informim në kohë dhe

përgjigje të sakta për pyetjet gazetareske

-informacion aktual për punën e fondeve përmes konferencave konkrete

– komunikimi me menaxhimin/udhëheqësinë e fondeve, veçanërisht në

situata të caktuara specifike dhe problematike

Transparenca nuk është vetëm një detyrim ligjor, por edhe duhet të jetë “detyrim” i motivuar nga motive etike, morale dhe profesionale. Shkalla e lartë e transparencës nënkupton ngushtimin e hapësirës për punë të papërgjegjshme dhe jotransparente, ndërsa për praktikën gazetareske do të thotë informim i drejtë dhe në kohë për tema me interes të lartë publik.

Aneta Dodevska