Amvisëritë janë ndotësi numër një në Kumanovë

Qytetit i duhen 200 vjet që të gazifikohet plotësisht

Kumanovës do t’i duhen 200 vjet për të përfunduar procesin e gazifikimit nëse ndërtohet me dinamikën aktuale. Për momentin në rrjetin e gazsjellësit janë lidhur 32 persona juridikë dhe vetëm 196 amvisëri. Rritja e numrit të përdoruesve të rrjetit të gazsjellësit është një nga masat e parapara në planin e Komunës së Kumanovës për “Përmirësimin e cilësisë së ajrit të ambientit”.

Hulumtimi dhe të dhënat e Ministrisë së Mjedisit dhe Planifikimit Hapësinor tregojnë se ndotësit numër një në Kumanovë me grimcat PM 2.5 dhe PM 10 janë amvisëritë. Arsyeja më e zakonshme është përdorimi i materialeve të papërshtatshme, druve jo mjaftueshëm të thata, dhe rekomandimet janë për subvencionimin e programeve për shfrytëzimin ekologjik materiale për ngrohje – gazifikim.

Të dhënat nga stacioni matës i certifikuar i Ministrisë së Ambientit të instaluar në oborrin e Spitalit të Përgjithshëm Kumanovës nuk ka qenë në dispozicion nga fundi i gushtit 2022 deri në fillim të dhjetorit të njëjtin vit. Përgjigja e autoriteteve ishte se ishte shkëputur për shkak të një mosfunksionimi të regjistruesit të mbledhjes së të dhënave në stacion. Dhe pasi u riinstalua më 2 dhjetor 2022 sërish ka rezultate jo të plota sepse nuk matet përqendrimi i PM 10 dhe grimcat PM 2.5 deri më sot. Në pesë muajt e fundit, ka vetëm rezultatet për ozonin dhe dioksidin e azotit, nuk ka lexime për grimcë artikull tjetër.

Në pyetjen nëse dhe kur mund të presim vënien në funksion të stacionit të matjes në Ministrinë e Ambientit morëm këtë përgjigje: “Ju informojmë se instrumenti për matjen e grimcave të pezulluara me madhësi deri në 10 μm dhe 2,5 mikrometra (RM10/RM2,5) nga pika matëse Kumanovë është jashtë funksioni. Ai u dërgua në laborator për diagnostikimin më të detajuar të problemit, shërbimin dhe kalibrimin. Është në zhvillim e sipër servisimi i tij dhe mënjanimi i problemit, i ndjekur nga procesi i kalibrimit të instrumentit.”

Rezultatet shqetësuese të stacioneve matëse e shtynë administratën komunale të hartojë një plan për “Përmirësimin e cilësisë së ajrit të ambientit”, i cili është votuar dhe miratuar nga Ministria e Ambientit, Ministria e Shëndetësisë dhe Këshilli i Komunës së Kumanovës dhe referohet në periudhën 2022-2026.

“Në plan kemi propozuar qartë masat, ku janë renditur pikërisht masat që duhet të zbatojmë, të klasifikuara si masa me prioritet të lartë, të mesëm dhe të ulët. Ato me prioritet të lartë kanë afatin më të shkurtër kohor dhe duhet të zbatohen për një deri në dy vjet”, thekson Aleksandra Georgievska Protiq, nga Sektori për Mbrojtje të Mjedisit dhe Natyrës në Komunën e Kumanovës.

Kumanova është komuna e parë që ka filluar gazifikimin e qytetit në vitin 2006, por edhe pas 17 vitesh ajo është ende në vendnumëro. Në vend të 350 km të shpërndarjes parësore dhe dytësore rrjeti, i cili duhet të mbulojë çdo familje, ka ndërtuar vetëm 23 km, që është më pak se 10 për qind e asaj që ishte planifikuar. Matematikisht rezulton se çdo vit ndërtohej 1.35 km rrjet gazsjellësi.

“Ne në 17 vitet e fundit kemi ndërtuar nga një kilometër deri në një kilometër e gjysmë gazsjellës në vit – me këtë dinamikë për gazifikimin e gjithë territorit të Komunës së Kumanovës, do na duhen edhe 200 vite te tjera. Duhet të investohen shuma serioze që të mund të instalojmë 5 deri në 10 km rrjet në vit, për të përshpejtuar procedurën”, tha drejtori i NP “Kumanovo-gas” Marko Mitrevski. Arsyeja e kësaj situate është se Komuna e Kumanovës nuk ka kapacitete për të financuar zgjerimin e rrjetit shpërndarës dhe shteti nuk ka shfaqur interesim për të ndihmuar. Përveç kësaj, kriza energjetike e vitit të kaluar rriti jashtëzakonisht çmimin e gazit natyror, gjë që çoi në riorientimin e përdoruesve drejt llojeve të tjera të energjisë.

Për momentin në rrjetin e gazsjellësit janë të kyçur 32 persona juridikë dhe vetëm 196 familje. Rritja e numrit të përdoruesve të rrjetit të gazsjellësit është një nga masat e parashikuara në plan

të Komunës së Kumanovës për “Përmirësimin e cilësisë së ajrit të ambientit”. Përkrahja për masën është dhënë nga këshilli lokal duke votuar subvencione për secilin subjekt të interesuar në vlerë prej 15 mijë denarësh, masë që do të vazhdojë edhe në vitin 2024. Për të njëjtin qëllim gjatë vitit janë ofruar subvencione prej 25 mijë denarësh përmes Ministrisë së Ekonomisë.

“Të gjithë 90 personave të regjistruar u janë miratuar subvencione, por sinqerisht kemi pritur më shumë interes nga qytetarët. Kjo ishte një mundësi unike për vetëm 9.200 denarë për t’u kyçur në rrjetin e gazsjellësit dhe të mos ketë asnjë obligim ndaj NP “Kumanovo-gas” nëse nuk e shfrytëzon energjinë”, deklaroi Mitrevski në fillim të këtij muaji, pas publikimit të listës së subvencioneve të miratuara nga ministria. Rrjeti i gazsjellësit shtrihet nga Parku i Qytetit, përtej stacionit të autobusëve, lokalitetit Vodovod dhe përgjatë gjithë gjatësisë së bulevardit “Oktomvriska Revolucija” deri në rrethrrotullim. Prej këtu kalon në rrugën “Blagoja Bogdanski-Gucman” përmes “Vasko Karangeleskit” në rrugën AVNOJ te fshati Zelen Rid. Të mbuluara janë edhe hapësirat rreth Kishës së Vjetër, rrugës “Pitu Guli” dhe shkollës së mesme “Goce Dellçev”. Në bulevardin “3 MUB”, ka arritur deri tek Ramstori, por mbulon edhe zonën përgjatë rrugës “Narodna Revolucija” deri te shkolla teknike dhe konvikti studentor “Profesor Mihajloviç”. Statistikat tregojnë se pikërisht aty ku ka rrjet ka edhe ndotje më të madhe të ajrit.

Autoritetet pohojnë se me stabilizimin e çmimit të gazit natyror në tregjet botërore, shumica e institucioneve shtetërore në Kumanovë, të cilat ishin ç’kyçur dimrin e kaluar, këtë sezon iu rikthyen ngrohjes me gaz natyror, gjë që do të duhej të zvogëlonte ndotjen e lartë të ajrit në sezonin e ngrohjes. Ndotësi më i madh, Spitali i Përgjithshëm i Kumanovës, ka nënshkruar kontratë për shfrytëzimin e gazit për sezonin e ngrohjes 2023/2024, si dhe një numër i madh i institucioneve tjera – Komuna e Kumanovës, Biblioteka “Tane Georgievski”, Gjimnazi dhe Shkolla Ekonomike, shkollat ​​fillore “Koço Racin”, “Vëllezërit Miladinovci”, “Krste Misirkov”, “Bajram Shabani”, “11 Tetori”, Kopshti “Angel Shajçe”, Shtëpia për të moshuar “Zafir Saito”.  NP Vodovod asnjëherë nuk pushoi së përdoruri gazin natyror si burim energjie pavarësisht çmimit të tregut dimrin e kaluar. Në anën tjetër, Gjykata e Shkallës së Parë Kumanovë, objekti i Postës, Shkolla e Muzikës, shkolla “Vuk Karaxhiq” dhe “Naim Frashëri”, ndërmarrjet publike Pazarishte dhe Çistota i Zelenillo nuk janë të kyçura në rrjetin e gazit dhe do të ngrohen me naftë, ndërsa dru do të përdorin shkollat ​​e fshatrave përreth si dhe Ndërmarrja e Zjarrfikësve të Kumanovës. Ndërtesa e SPB Kumanovë nuk është e kyçur në rrjetin e gazsjellësit.

Përveç gazifikimit, po mendohet edhe për një masë të re për subvencionim – pastrimin e oxhaqeve dhe kanalet e tymit. Në buxhetin vendor për këtë vit parashikohen mjete për fushatën mediatike të titulluar “Fushata kundër materialeve të papërshtatshme të ngrohjes”.

Programi përfshin ndërtimin e zonave të reja të gjelbra, ndërsa si mënyra më ekologjike dhe më efikase për ngrohje po promovohen  pompat e nxehtësisë, por kjo mënyrë aktualisht është një investim mjaft i shtrenjtë. Ka edhe rekomandime për subvencionimin e blerjes së një kondicioneri inverter,  elektroshtepiake dhe ngrohje me energji elektrike.

Komuna e Kumanovës është njësia e parë e vetëqeverisjes lokale që ka instaluar gjashtë stacione matëse për matjen e cilësisë së ajrit në vitin 2021. Por shpesh stacionet nuk funksionojnë ose tregojnë rezultate joreale.

“Ndotja e ajrit në Kumanovë ka qenë në përmasa të mëdha, prandaj janë vendosur stacionet matëse që të ketë monitorim sa më të madh, të ketë monitorim sa më të madh të vlerave ditore. Monitorimi na jep mundësi më të mëdha për kërkime dhe krijimin e masave në trajtimin e cilësisë së ajrit. Ne monitorojmë treguesit e pajisjes të vendosura nga ministria dhe ne i krahasojmë me vlerat e dhëna nga stacionet tona” Stacioni për vendbanimin Goce Dellçev është jashtë funksioni dhe të dhënat e fundit janë të datës 09.11.2023. Ata gjithashtu tregojnë një përqendrim të lartë të monoksidit të karbonit, i cili është një nga treguesit që matjet nuk janë të sakta. Por synimi ynë është që të kemi sa më shumë stacione matëse dhe sa më shumë monitorim që të kemi një pasqyrë të situatës”, shpjegon Protiq.

Përkundër numrit të kënaqshëm të stacioneve matëse në qytet, ende nuk ka të dhëna relevante për ajrin që thithin banorët e Kumanovës. Informacioni i marrë nga Ministria e Ambientit ose nga laboratorë të certifikuar është i vetmi që është i vlefshëm ndërsa monitorimi lokal është më shumë si një udhëzues.

Ajo që dihet me siguri është se pikat e zeza në Kumanovë janë vendbanimi Goce Dellçev dhe lokaliteti Sokolanë, stacioni matës i shkollës teknike “Nace Bugjoni” tregon gjendje alarmante, por të njëjtat të dhëna japin edhe stacionet matëse të ngritura në kushte shtëpiake, në ndërtesa banimi private. Gjeolokacioni veçon edhe bulevardin “Oktomvriska Revolucija” si pikën më të ulët në Kumanovë, erën që kalon këtu dhe aty pranë e ashtuquajtura  Sredorek, ku banorët më të shumtë janë në rrezik social dhe ku digjet gjithçka dhe disa deponi të egra. Ato deponi pastrohen disa herë në vit, por rregullisht dhe në një kohë të shkurtër formohen sërish dhe zjarri është një nga mënyrat për të ndarë më lehtë metalet që më vonë rishiten në mbeturina private. Përkundër matjeve dhe masave për zgjidhjen e problemit me cilësinë e ajrit të ambientit në Kumanovë, duket se në një situatë jashtëzakonisht alarmante komuna vetëm formalisht po kontribuon me veprimet që ndërmerr. Dhe qytetarët presin që dikush t’ua zgjidhë problemin ndërsa në muajt më të ftohtë ulen pranë sobave, në ngrohtësi. Siç thotë fjala popullore, “Vetëm mua të më rrjedh oxhaku drejt”

Olivera Peshevska, Ljubica Janevska- Ivanovska, Divna Grdanova- Karaxhovska

Fotografia: Olivera Peshevska

Kjo storje tematike është përgatitur nga Shoqata e Gazetarëve të Maqedonisë, dhe në kuadër të projektit “Trajtimi i ndotjes së ajrit” i implementuar nga Programi i Kombeve të Bashkuara për Zhvillim (UNDP) në partneritet me Ministrinë e Mjedisit dhe Planifikimit Hapësinor dhe komunat e Kavadarit, Kumanovës, Gostivarit, Strugës dhe Strumicës. Ky projekt është pjesë e Kornizës së Programit të UNDP-së, financuar nga Suedia. Pikëpamjet e shprehura në këtë artikull janë të autorëve dhe nuk pasqyrojnë domosdoshmërisht pikëpamjet e UNDP-së, Suedisë si donatore dhe partnerëve të tjerë në projekt.